Tajemnice dawnego Czelabińska: krótka historia secesji

Reklama

wt., 01/19/2021 - 10:22 -- MagdalenaL

Poniższą publikacją nie zamierzam pretendować do miana najbardziej wyczerpującego podejścia do tematu. Będzie to jedynie próba zwrócenia należytej uwagi na styl architektoniczny, który zawładnął umysłami i portfelami pewnych ekstrawaganckich przedstawicieli bogatej mieszczańskiej warstwy społecznej na jeden krótki moment, bowiem na zaledwie kilka lat. Ale pomimo tak niedługiego czasu jego królowania – na architektonicznej mapie Czelabińska styl ten pozostawił zauważalny ślad. Warto więc dodać, że wielu historyków sztuki i architektów nawiązywało do historii czelabińskiej architektury secesji, w szczególności Galina Preobrażenskaja, Sergiej Szabalin, czy Anna Legotina.

Secesja to przede wszystkim dążenie do odnowienia form, poszukiwanie nowych artystycznych środków wyrazu, badanie właściwości i możliwości nowych materiałów lub też wskrzeszanie starych w celu znalezienia nowych zastosowań i porównań. Cechami charakterystycznymi dla architektury secesji jest rezygnacja z uporządkowanego systemu architektonicznego oraz stosowanie stylizowanych elementów dekoracyjnych nawiązujących do form organicznych.

W Rosji secesja trwa przez nieco ponad dekadę. Porzuciwszy środki charakterystyczne dla dawnych stylów secesja zastępuje dotychczasowy wystrój motywami dzikiej przyrody. Najważniejszą jednak rzeczą, która jednoczy owe motywy i wyraża psychologiczną istotę koncepcji secesji, jest kapryśna, dziwacznie wijąca się linia, która niejednokrotnie nie stanowi bezpośredniej analogii z prawdziwą naturą, a imituje jedynie długi i elastyczny pęd pnącej się rośliny.

Do Czelabińska secesja zawitała dopiero w latach 1910-1915. Jej charakterystycznym przykładem jest dworek stomatologa Dancygiera (wybudowany około 1910 r. przez architekta Arkadija Fiodorowa) na rogu ulic Sybirskaja i Masterskaja (obecnie Puszkina 1).

Wyjątkowość tego stylu można zaobserwować zarówno na płaszczyźnie planowo-przestrzennej dworku jak i w szczegółach jego wystroju. Fasady wyróżniają się malarską asymetrią. Zwieńczona iglicą narożna wieżyczka stanowi niejako punkt kulminacyjny skrzyżowania ulic oraz akcent łączący. Główne wejście ukryte jest w portalu. Okna cechują się wieloma rozmiarami i kształtami z typowymi dla tego stylu liniami ram. Efekt dekoracyjny wzmacniają różnorakie ornamenty ścienne – od form liniowych, okręgów, girland roślinności – po stylizowane rzeźby kobiecych popiersi.

Po lekkiej zmianie wyglądu niektóre wcześniej wykorzystywane elementy dekoracyjne przywrócono w 1911 roku i umieszczono na fasadzie budynku sklepu Waliejewa na ulicy Ufimskiej (obecnie ulica Kirowa). Z jednakowych elementów wykonane są między innymi kapitele pilastrów, a balustrady dachowe sklepu oraz elementy ozdobne podtrzymujące kulę na iglicy domu Dancygiera mają podobny zarys (w formie bata). A mimo to budynek sklepu Waliejewa jest wyjątkowo eklektyczny. Jego architektoniczny zamysł stwarza dwojakie wrażenie – z jednej strony wydawać by się mogło, iż wszystko sprowadzone jest tu do absurdu, aby tylko uzyskać efekt porażający, z drugiej zaś – obserwujący wciągnięty jest niejako w swego rodzaju grę form architektonicznych, na przemian łączących się i oddalających od siebie, a także wszelakich detali i nieoczywistych linii.

Przylegający od południa do sklepu Waliejewa jednopiętrowy rząd kamiennych stanowisk targowych wybudowany został nieco wcześniej, bowiem w latach 1908 -1910, chociaż jego styl architektoniczny poprzez naśladownictwo konstrukcji i skąpy wystrój fasady zbliżony jest raczej do późniejszego okresu secesji, do secesji bardziej racjonalnej, związanej z twórczym procesem przetwarzania technik dziedzictwa architektonicznego.

Historyk sztuki Sergiej Szabalin uważa, że najbardziej wyrazistym i przejrzystym wzorcem secesji racjonalnej w Czelabińsku jest budynek pasażu handlowego domu braci Jauszew, wybudowany w latach 1912-1913 według projektu inżyniera Arkadija Fiodorowa. Jego plan opiera się na przecinaniu się dwóch osi kompozycyjnych – pierwszej rozciągającej się wzdłuż linii fasady i drugiej kierującej się od wejścia głównego w głąb klatki schodowej. Rytmiczny układ dużych oszklonych wykuszy i gładkich ścian międzyokiennych wyłożonych jasnymi ceramicznymi płytkami wprowadza do architektury budynku prostotę i funkcjonalność. Tym oto sposobem próbę uwypuklenia walorów estetycznych użytych materiałów można byłoby uznać za w pełni udaną. A jednak – być może w obawie przed kontynuacją tej drogi – architekt nagle zbacza z niej i wprowadza, choć z pewną dozą ostrożności, elementy klasyczne (parzyste półkolumny podtrzymujące attykę oraz konsole z motywem liścia akantu).

Drewniane budowle secesyjne w Czelabińsku to przede wszystkim bogate dworki. Dominuje w nich pierwotna secesja zarezerwowana przede wszystkim dla prywatnych domów i pozamiejskich willi. W dekoracjach drewnianej secesji czelabińskich budowli przewijały się początkowe cechy tego stylu. Rzekomo sprzeciwiały się one eklektyzmowi, w istocie jednak nierzadko naśladowały jego dekoracyjność przyjmując ją za podstawową metodę twórczą. W pewnym typowym dla architektury miasta rodzaju listew wokół okiennych zastosowano najbardziej rozpowszechnioną w Czelabińsku metodę drewnianego obramowania okna z wykorzystaniem różnorakich zakrzywionych prętów, czasem w połączeniu z dziwacznymi formami samych ram okiennych. Galina Preobrażenskaja połączyła genezę tego motywu z typowym dla murowanej secesji obramowaniem otworu okiennego z trakcją w postaci szerokiego pasma tynku lub cementu mającego nierzadko skomplikowany obrys.

Za najważniejszą zasadę czelabińskiej architektury secesji drewnianej eksperci uznają udaną próbę osiągnięcia plastyczności, wyrazistości i niepowtarzalnego wyglądu najwspanialszych budynków. Budowle te odegrały ważną rolę w powstaniu architektonicznego kompleksu budynków w centrum miasta. W stosunku do dworków kupieckich środka i drugiej połowy XIX wieku wygrywają one swą strukturą przestrzenną i plastyczną wyrazistością fasad. Wspomnieć należy również o dekoracyjnym przepychu wieżyczek imitujących formą rosyjskie wiejskie cerkwie.

Niestety, do naszych czasów nie dotrwały praktycznie żadne drewniane dworki z tamtej epoki architektonicznej. Zniknęły również tak ciekawe budowle secesji drewnianej jak dwupiętrowy budynek drukarni Wulfsona i pawilon wystawowy zakładu Stoll i K. W drewnianych domach obramowaniom okiennym z reguły nadawano zakrzywione kontury. Niekiedy jednak, na przykład na wykuszach budynku drukarni Wulfsona (dom nr 85 przy ulicy Komuny), otwory okienne przybierały kształty zbliżone do elipsy, a pionowe trakcje okalające okna charakteryzowały się wykończeniem w kształcie liści stykających się z frontonem budynku.

Secesja niemały wpływ wywarła również na architekturę przemysłową miasta, a przede wszystkim na nowe typy budynków – wieżę ciśnień (wybudowaną w 1912 roku przez Fiodorowa), miejską elektrownię (1915 r.), spichlerz Banku Państwowego (1914-1916 r.). Budynki użyteczności publicznej zyskały nieco romantyzmu – na przykład wieża ciśnień w pewnym stopniu przywodzi na myśl obiekt architektury obronnej.

W modernizacji architektonicznego oblicza przedrewolucyjnego Czelabińska bez wątpienia pewną rolę odegrał ten wspomniany już wcześniej tajemniczy architekt – Arkadij Fiodorow, którego częściowy udział w powstawaniu trzech ważnych secesyjnych obiektów został potwierdzony przez historyków.

Na podstawie materiałów pochodzących z publikacji G. Preobrażenskiej i S. Szabalina. Fotografie użyte w artykule pochodzą z albumu Staryj Czelabinsk w otkrytkach i fotografiach (Czelabińsk: Kamiennyj pojas, 2008).

Autor: 
Jurij Latyszew, Tłum. Magdalena Diadenkova
Dział: 
Polub Plportal.pl:

Reklama